HaberlerHalk SağlığıTarım ve Toplum

Sermaye Birikimi ve Hareketi Yönünden: Türkiye’de SÜT Sektörü (2)

Erdoğan BER, Veteriner Hekim

5. SÜT İMALAT SANAYİ
Dünya süt piyasasında önde gelen ilk 20 şirket, sanayiye giden sütün yaklaşık %40’ını işlerken, Türkiye’de ilk 20 firmanın işlediği süt miktarı 2/3 dir. 2014 yılı, dünya süt ve süt ürünleri pazarından en çok pay alan ilk 20 şirketin elde ettikleri toplam gelir 222,6 milyar dolardı. Bu şirketler arasında ABD’den 5, Fransa’dan 4, Çin ve Almanya’dan ise 2’şer şirket bulunmaktaydı.

Küresel Süt Şirketleri Sıralaması (2014, Ciro, Milyar $)
1-Nestlé İsviçre 27,8
2-Lactalis Fransa 19,5
3-Danone Fransa 19,5
4-Fonterra Yeni Zelanda 18,5
5-DairyFarmers of America ABD 17,9
6-FrieslandCampina Hollanda 14,8
7- Arla Foods Danimarka / İsveç 13,6
8-Saputo Kanada 9,8
9- Dean Foods ABD 9
10-Yili Çin 8,6
11-Mengniu Çin 8,1
12-Unilever Hollanda / İngiltere 7,7*
13-Sodiaal Fransa 7,2
14- DMK Almanya 7,1
15-Savencia (FormerlyBongrain) Fransa 6,1
16- Kraft Foods ABD 6
17-Meiji Japonya 5,6
18-SchreiberFoods ABD 5,6*
19- Land O’Lakes ABD 5,1
20-Müller Almanya 5,1*
* Tahmini
Kaynak: RabobankDairy Top 20 (Bakınız: http://www.sutdunyasi.com/haber/1146-zirvedeki-kuresel-sut-firmalari.html )

Nestle ve Danone Türkiye pazarında bilinen-tanıdık şirketler. Son zamanlarda Nesle’nin tahtını sarsan Fransız şirketi Lactalis, Türkiye’nin en büyük süt ve süt ürünleri firması olan Ak Gıda’nın çoğunluk hisselerini de satın alan şirkettir. Yeni Zellanda tekeli olan Fonterra ise süt ürünleri ihracatında ilk sırada yer almasıyla dikkat çekmektedir.

6. TÜRKİYE’DE SÜT VE SÜT ÜRÜLERİNDEN KAZANAN ŞİRKETLER
Süt ve süt ürünleri sektörü; yem sanayi, süt hayvancılığı ve çiğ süt üretimi, çiğ sütün işlemesini sağlayan ve markalaştıran imalat sanayi ve son aşamada tüketici ile buluşturan perakende sektörü ile bir bütünlük oluşturmaktadır.

2013 yılı verilerine göre; yılda toplam 18 milyon ton sütün 8 milyon tonu, 12.300 süt toplama işletmesi aracılığı ile “entegre işletmelere” aktarılmaktaydı. Dünya’daki süt işleme merkezlerinin yarısı kooperatiflere diğer yarısı şirketlere ait iken, Türkiye’de tamamen şirketlere aittirler. Üretim aşamasında sağlam bir iç örgütlülüğe sahip olmayan Türkiyeli süt üreticisi sadece girdiler (yem, ilaç, makine-teçhizat vs.) alanında değil, sütün işlenmesi ve pazarlanması aşamasında da özel şirketlerin egemenliği altındadır. Büyük süt üreticileri sahip oldukları güçlü sermaye yapıları ve bağlantıları sayesinde daha korunaklı ve sağlam bir yapıya sahip iken özellikle küçük ve orta düzeyli işletme sahipleri fiyat dalgalanmasından ve istikrarsızlıktan ciddi düzeyde olumsuz yönde etkilenebilmektedirler.

2011 yılı verilerine göre; üretilen çiğ süt miktarı 15 milyon ton kadardı ve bunun yaklaşık yarısı kayıtlı işletmeler tarafından işlenmekteydi. Bu sütün %25’i içme amaçlı, %75 ise süt ürünleri (peynir, yoğurt, ayran, dondurma) olarak kullanılmaktaydı. Aynı yılın verilerine göre, süt ve süt ürünleri sektörünün pazar büyüklüğü 9 milyar TL idi; bunun 4,8 milyar TL’sini ambalajlı ve markalı ürünler oluşturmaktaydı (Oral, 2015, s. 187).

ASÜD-2012 verilerine göre; gıda sanayi toplam cirosu 117 milyar TL iken süt ürünleri cirosu 15,443 milyar TL idi. Hayvan yemi piyasası ise 5.882 milyar, et piyasası ise 15.171 milyar liraydı.
2006 yılında gıda işyerlerinin sayısı 27 bin 703’tü. Bunlar arasında en büyük pay yaklaşık %70 ile un ve unlu mamullere aitti. İkinci sırada ise yaklaşık %8’lik payla süt ve süt ürünleri gelmekteydi (Oral, 2015, s. 179).

6.1. Süt Sanayinde Yoğunlaşma
Bir sektörde tekelleşmenin ölçütünü Oral şöyle tanımlamaktadır: “Genellikle bir sanayi dalında ilk 4 şirketin pazar payının %60-70’in üzerinde olması ya da ilk 4 firma içerisinde en büyük şirketin toplam satışlarının %25-30’nu elde etmesi halinde o sektörde tekelleşmenin varlığı kabul edilmekte (Bölük ve Koç, 2008); şirket birleşmeleri ya da satın almaların yoğunlaşmayı artırdığı belirtilmektedir.” (Oral, 2015, s. 179)

Oral, 2012 yılı verilerine dayanarak sektörde tekelleşme eğilimine dikkat çekmektedir: “Ambalajlı ve markalı ürünler sektöründe ön plana çıkan kuruluşlar Sütaş, Ülker, Pınar, Danone-Tikveşli, Sek, Yörsan ve Dimes’tir. Günlük 1.000-1.500 ton süt işleyen bu kuruluşlar, pazarın %60’tan fazlasını kontrol etmektedirler. Toplam pazarda 2011 yılı itibariyle %20’yi aşkın paya sahip olan Sütaş lider konumdadır (Milliyet, 06/04/2012). Ambalajlı ayran pazarında %35’lik payla Sütaş, uzun ömürlü süt pazarında ise %30’luk payla Pınar Süt liderliğini sürdürmektedir.” (Oral, 2015, s. 187)

ASÜD’ün verilerine göre ise tablo şöyleydi: Süt işletmeciliği ve peynir imalatı sanayinde 2012’de 1.556 işletme bulunuyordu; ilk dört büyük işletmenin (CR4), 2008’deki pazar payı %47,2; ilk sekizdeki işletmelerin payı ise (CR-8) %49,7 idi. 2010’da, CR4 %34,4, CR8 %46,1; 2011’de CR4 %33,3, CR8 %44,6; 2012’de ise CR4 %34,3, CR8 %44,4 idi. Buradan iki sonuca varabiliriz; ilki, 2008-2012 arası dönemde yoğunlaşma artmak yerine azalmış. İkincisi; sektörde “orta” düzeyde bir yoğunlaşmanın varlığını görüyoruz. Bu durum bize orta-düzeyde sermaye büyüklüğüne sahip olanlarında bu alana girme şansına sahip olduklarını ve girdiklerini, rekabet yönünden ve kar-kazanç elde etmek için önemli bir potansiyelin varlığına işaret etmektedir. Ancak, aynı durumun “dondurma imalatı” için geçerli olmadığını görüyoruz: 2012’de 424 dondurma işletmecisi vardı ve bunlar arasında CR4 %95,2’lik bir pay ile “çok yüksek” düzeyde bir “yoğunlaşma”/tekel oluşturmuşlardı. Burada rekabet büyükler arasında yaşanıyor, orta-küçük sermaye sahipleri için bu alan riskli olmakta ve kâr potansiyeli taşıyan bir alan olarak görünmemektedir.
TÜİK 2009’a göre ise; “çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı” alanında ilk dört şirket pazarın %33’ünü, ilk sekiz şirket ise % 44’ünü temsil ederek, “orta düzeyde” bir tekelleşmeyi gösteriyordu. Gıda Sektöründe Yoğunlaşma Oranı (2009) “dondurma imalatı” alanında 324 girişim vardı ve bunlar arasında ilk dört tekelin pazar payı %94,2 idi. “Süthane işletmeciliği ve peynir imalatında “girişim sayısı” 1.271 idi ve ilk dört şirketin pazar payı %38 iken ilk sekiz şirketin payı ise %50 idi (Oral, 2015, tablo 14-16: s. 180,181)
1990’ların başında Süt Endüstrisi Kurumu (SEK), Et ve Balık Kurumu (EBK) ve Yem-Sanayi (YEMSAN) gibi tarımsal KİT’lerin özelleştirilmesi ve varlıkların çok düşük bedellerle sermaye gruplarına verilmesi önemli bir eşiği oluşturmaktadır.

“(…) SEK, EBK ve YEMSAN gibi tarımsal KİT’ler çok düşük (arsa bedellerinin bile altında kalan) fiyatlarla Koç, Tekfen, Yimpaş, Tikveşli gibi sermaye gruplarına satılmıştır. Besi ve süt hayvanı yetiştiricileri için belirli bir pazar güvencesi sağlayan bu kuruluşların piyasadan çekilmesiyle piyasada görülen fiyat istikrarsızlığı et ve süt mamulleri üretiminde dalgalanmalara yol açmıştır” (Oral, 2015, s. 176-77).

1990’ların 2. yarısından başlayarak günümüze kadar süt sektöründe yoğun bir sermaye hareketliliği, yeni şirketlerin pazara girişi, birleşmeleri ve ayrışmaları dikkati çekmektedir.
1997 Süt Endüstrisi Kurumu (SEK) %72 hisse payı ile KOÇ’a devredildi. Aynı yıl içinde Sabancı Holding ile Fransız-DANONE Şirketi %50 hisseli DanoneSa adlı şirket kuruldu. 1998’de Tikveşli tümüyle DanoneSa tarafından satın alındı. 2002’de Tekfen’e ait Mis Süt tamamıyla İsviçre gıda devi Nestle’nin oldu. 2003 yılında Danone hem Sabancı hisselerini hem de Nestle’nin süt işletmelerini satın aldı. 2006’da Eker Süt %50 hissesini Novandie&Andros’a sattı (Oral, 2015,182-83).

2006 yılı verilerine göre süt ve süt ürünlerinde gıda piyasasına hakim olan şirketler şunlardı: Ambalajlı Süt: Yaşar Holding (Pınar), Yıldız Holding (Ülker), Danone ve Dimes. Yoğurt: Danone, Yaşar Holding (Pınar), Yıldız Holding (Ülker).

Endüstriyel Dondurma: Unilever (Algida), Yıldız Holding (Ülker), Has Gıda (Panda) (Oral, 2015,184, tablo 18)

İSO’nun 2013 yılında “üretimden satışlar” üzerinden elde ettiği gelire bağlı olarak belirlediği en büyük 500 sanayi kuruluşu arasında 102 adet tarım-gıda ve içecek firması vardı ve bunların da 15 tanesi süt ve süt üreticisi firmadan oluşmaktaydı. Bu firmalar, ciroları ve 2012-2013 yılları sıralamasını gösteren tablo aşağıdadır.

Süt firmaları

Sıra No

2013

Sıra No

2012

Kuruluşlar Bağlı bulunduğu oda Üretimden Satışlar

(Net/milyon tl)

33 43 Ak Gıda İstanbul 1.837
51 56 Sütaş Karacabey 1.482
96 104 Pınar Süt Ege Bölgesi 808
105 99 Tat gıda İstanbul 753
158 194 Aynes Gıda Denizli 528
230 233 Yörsan Gıda Balıkesir 390
265 296 Natura Gıda İstanbul 333
270 270 Dimes Gıda Tokat 331
389 354 Çamlı Yem Besicilik Ege Bölgesi 242
395 379 Akova Süt Konya 238
427   Eker Süt Bursa 220
444 433 Yörükoğlu Süt Antalya 212
268   Saray Tarım Hayvancılık Develi 201
483 341 Mar Tüketim maddeleri Balıkesir 194
497 351 Ünilever Gıda Çorlu 190

(Kaynak: http://www.agrotrmagazine.com/en-buyuk-500de-sut-sektorunden-15-firma)

2013 yılı tahmini cirosu 20 milyon lira ve üzerinde olan diğer bazı şirketler (büyükten küçüğe) şunlardır: Kay, SEK, Ekici,TekSüt, Murat Bey, Tahsildaroğlu, Bahçıvan Akbel, Güney, Danone-Tikveşli, Tarım Kredi, Balkan, Mova . (http://sektorlernedurumda.blogspot.com.tr/2013/11/sut-ve-sut-urunleri-sektoru.html).
Süt ve Süt Ürünleri Sektörü’nde öne çıkan şirketler hakkında detay vermek yararlı olacaktır. Çünkü bunların nasıl bir üretim süreci ve kapasitesine sahip oldukları sermayenin bu alandaki durumunu anlamak bakımından önemli olmaktadır. Ancak doğrudan firmaların kendi kaynaklarından alınan bilgilerin bir kısmının reklam amacı taşıdığı göz ardı edilmeden değerlendirilmesi gerekmektedir.

(Devam Edecek)


Sermaye Birikimi ve Hareketi Yönünden: Türkiye’de SÜT Sektörü (1)

Yorum Yaz