HaberlerHalk SağlığıTarım ve Toplum

Sermaye Birikimi ve Hareketi Yönünden: Türkiye’de SÜT Sektörü (4)

Erdoğan BER, Veteriner Hekim

9.HAYVANCILIK VE SÜT DESTEKLEMELERİ

Bakanlığın resmi-açıklamalarında, hayvancılık desteklemelerinin son 11 yılda (2003-2014) 32 kat arttığı belirtilmektedir. Bu süre zarfında hayvancılık desteklemeleri için 12,2 Milyar TL harcandığı ifade edilmektedir.

Süt desteğinden yararlanmak için asgari  “kültür ırkı veya kültür ırkı melez en az beş anaç sığıra sahip olunması” koşulu ile “onaylı bir süt imalatçısına” satma zorunluluğunu dikkate aldığımızda daha baştan mevcut işletmelerin yaklaşık %80’ini destekleme dışı bırakılmaktadır. Yine anaç sığır ve bunlara bağlı buzağı desteklemeleri “E-ıslah sistemine kayıt” şartına bağlanmıştır. Bunun anlamı “suni tohumlamadır”. Suni tohumlama ancak veteriner hekim tarafından uygulanabilmekte bunun üreticiye maliyeti 150 TL’yi bulabilmektedir. Oysa 2014 destekleme miktarı 225 TL’dir. Bu desteklemelerde genellikle aranan şartlardan biri de “birliğe” üye olmaktır. Bu birlikler tamamen üstten kurulan ve genelde hükümetle iyi ilişkiler içinde olan ve birlikleri “rant kapısı” olarak gören kişilerden oluşmaktadır. Üreticiye hakkedişleri önce birlik hesabına yapılmakta, birlikler ve desteklemelerin yattığı bankalar önemli kesintiler yapabilmektedirler. Birlik kayıt ve üyelik aidatları (illere göre farklılık göstermekle beraber)  yüksek olabilmektedir.

İstanbul Sığır Yetiştiricileri Birliği’nin 2015 yılı üyelik başvuru ücreti 150, üyelik-aidatı (aylık) ise 100 TL idi. Buzağı ve ön-soy kütüğü desteği ile birlikte en fazla 375 TL destek alabilecek  bir hayvan için yapılan kesinti miktarı ise 75 TL. Desteklemeler arasında cazip olanlardan biri manda desteklemesidir. Bu destek 14 ayını doldurmuş dişi mandalara verilmektedir; ancak, bundan yararlanan işletme sayısı (hayvan varlığının çok azalması nedeniyle) çok azdır. Koyun-keçi desteklemesi de 13 aylıktan büyük dişi-anaçlar için verilmektedir, kuzu-oğlak ve erkek-besi hayvanları bu desteğin dışında tutulmaktadır. Kamuoyuna “çoban desteklemesi” olarak yansıyan “sürü yönetimi istihdam desteği” ise işletme sahibine çalıştırdığı kişinin SGK pirimi karşılığı olarak ödenmekte ve büyük olan işletmeler yararlandırılmaktadır.

Destekleme politikasının esasen bütün işletmeleri kayıt altına almaya, orta ve büyük çaplı üretim yapan işletmeleri desteklemeye, “birlikleri” güçlendirmeye, suni tohum üreten firmaları,  sektör için makine-teçhizat üreten metal sanayi şirketlerini, sigorta şirketlerini, süt işleme sanayini desteklemeye odaklandığı görülmektedir.

Aşağıdaki tabloda, 2002-2012 yılları arası dönemde,  süt desteklemesi ile ilgili verileri görmekteyiz.

YILLAR ORTALAMA SÜT FİYATI DESTEK BİRİM FİYATI (TL/Lt) TOPLAM SÜT ÜRETİMİ (Milyon Ton) DESTEKLENEN SÜT MİKTARI (Milyon Ton) TOPLAM MİKTARA ORANI DESTEK YILI BAZINDA DESTEKLEME MİKTARI (TL)
2002 0,32 0,1 8,408 1,500-%17 43.237.000
2005 0,45 0,03-0,04,0,07 11,107 3,400-%31 116.027.000
2007 0,54 0,03-0,055-0,075-0,085-0,1-0,12 12,329 5,168-%42 177.487.000
2008 0,60 0,04 12,243 4,486-%37 187.835.207
2009 0,61 0,04-0,10 12,542 5,063-%40 204.929.900
2010 0,76 0,04-0,10 13,543 6,120-%45 248.608.153
2011 0,80 0,06-0,08-0,15 15,056 6,402-%42 421.551.145
2012 0,90 0,04-0,06-0,08-0,15 * 7,389 462.716.773

İnek sütü için desteklemede bakanlık piyasaya bakmakta ve yıl içinde dönemlere bağlı olarak destek miktarını arttırıp/azaltabilmektedir. Süt desteğinden yararlanmak için hayvancılık işletmesinin kayıtlı olması gerekmektedir; süt üreticisi, il süt üreticiler birliğine üye olmak ve çiğ sütünü bakanlıkça onaylı bir süt işletmesine fatura veya müstahsil makbuzu karşılığı vermek zorundadır. Aksi durumda destekten yararlanamaz.  2011 yılında söz konusu şartları sağlayarak süt desteği kapsamına giren süt miktarı süt toplamın sadece %42’si idi.Kaynak: Haygem, aktaran: ASÜD

 8.1. Süt Firmalarına Destek

Süt sanayinin desteklenmesi  kapsamında  “okul sütü projesi” üzerinde durmak yararlı olacaktır. Bu proje ile her eğitim-öğretim yıllının II. yarısında (haftada 3 defa) okul öncesi ve ilkokul öğrencilerine 200 ml’lik süt dağıtımı amaçlanmıştır. Süt dağıtım ihalesini almak için yarışan firmalar  ve ihale bedelinin büyüklüğü incelendiğinde projenin süt sanayisi ve büyük markalar  için önemli bir kâr fırsatı sağladığı görülecektir. 2013 yılında, dört bölge bazında yapılan ihalenin; Doğu Anadolu ve Ege bölgelerini Dimes-Pınar Ortak Girişimi, Güneydoğu Anadolu ve İç Anadolu Bölgelerini Güney Süt, Karadeniz ve Marmara bölgelerini Ak Gıda,  Akdeniz Bölgesini ise  Yörükoğlu Süt almıştır. 2015 Kasım ayında yapılan son ihaleye  Panagro, Güney Süt,    Yörükoğlu Süt, Dimes-Pınar Süt Ortaklığı, Ak Gıda ve Aynes Gıda katılmış; bütün ihaleyi Dimes-Pınar Süt ortaklığı almıştır.

Sermaye cephesinin bu işten duyduğu büyük memnuniyeti İTO’nun şu talebinden de görmek mümkündür:

“Okul sütü programı  genişlemeli, üniversitelere ve kamu kurumlarına yayılmalıdır. Bu sayede, tüketim teşvik edilecek. Talebin yükselmesiyle beraber sütün, gelişmekte olan bir ülke olan Türkiye’deki, gerçek piyasa değeri ortaya çıkacaktır” (ITO, 2013, Hayvancılık ve Süt Sektörü Raporu).

Süt Sanayicisine Süt Tozu Desteği: Piyasadaki fazla sütün çekilerek devlet desteği ile süt tozu üretilmesi uygulaması için 30 milyon liralık kaynak ayrıldığını belirten Tarım ve Köyişleri Bakanı Mehdi Eker, 12 firmayla anlaşma yapıldığını açıklamış. Böylece, süt tozu ithal etme izni bulunan çikolata, puding, bisküvi sanayicileri, süt tozunu yurt içindeki üreticilerden alacak; yurt dışıyla aradaki fiyat farkını ise devlet sanayiciye ödeyecek. Hürriyet Gazetesinde yer alan haberin ayrıntısında ise devlet desteğinin amacını görüyoruz: “Tarım ve Köyişleri Bakanı Mehmet Mehdi Eker, süt fiyatlarındaki düşüşün önlenmesi amacıyla, piyasadaki fazla sütün çekilerek devlet desteğiyle süt tozu ürettirilmesi uygulamasının başladığını açıkladı. Bu amaçla süt tozu üreten 15 firmadan 12’siyle anlaşma sağlandı. Buna göre, bu firmalara ürettirilen süt tozu Dahilde İşleme Rejimi (DİR) kapsamında süt tozu ithal etmek isteyen firmalara satılacak. Aradaki fiyat farkını da devlet karşılayacak. (…) devlet tarafından sanayiciye, Ziraat Bankası aracılığıyla ödenecek. Örneğin, DİR kapsamında ithal edilen süt tozunun fiyatı 2 bin dolar, yurtiçi üretim maliyeti 5 bin dolar ise aradaki 3 bin dolarlık fark sanayiciye ödenecek”  (www.hurriyet.com.tr, E.T: 13.12.2015).

Destekten büyük memnuniyet duyduklarını belirten Sütaş Genel Müdürü Muharrem Yılmaz ise şöyle demektedir: “Bu destek, uzun yıllardır mücadelesini sürdürdüğümüz bir konuydu. (…) Türkiye’ye Dahilde İşleme Rejimi (DİR) kapsamında süt tozu ithal etme izni bulunan çikolata, puding, bisküvi üreticileri 17-18 bin ton ithalat yapıyor. Bunun 10 bin tonunu iç piyasaya çevirmek için 30 milyon lira kaynak gerekiyordu. Artık bu firmalar ihtiyaçları olan süt tozlarını içerden alacaklar” (www.hurriyet.com.tr, E.T:  13.12.2015).

Süt tozu desteği birkaç yıl içinde 50 milyon liraya kadar yükselmiş ve teşvik miktarı ve dağıtım şeklinde Ulusal Süt Konseyi (USK) etkili bir konuma ulaşmıştır. USK  Başkanı Harun Çallı’nın başında bulunduğu Milkon Süt aynı zamanda Türkiye’nin en büyük süt tozu üreticilerinden bir tanesidir (www.sutdunyasi.com).

9.SÜT SEKTÖRÜNDEKİ ÖRGÜTLER

9.1. Ulusal Süt Konseyi (USK)

Süt Sektöründe en etkili ve kapsamlı örgütlenme “Ulusal Süt Konseyi”dir. USK, 2008 yılında kurulmuş. Konsey, sektörün ileri gelen temsilcileri, belli başlı süt üretici birlikleri, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı bürokrasisi ve  üniversitelerden oluşmaktadır. 2013 yılında yetkileri artırılmış ve çiğ süt fiyatları USK’da belirlenmektedir.

9.2. Ambalajlı Süt ve Süt Ürünleri Sanayicileri Derneği (ASÜD):

Bu dernek Süt ve Süt Ürünleri sektöründe yer alan belli-başlı firmaların üye oldukları bir dernektir. Kısacası bu alandaki patronlar derneğidir. USK içindeki  en etkin örgüttür. MilkonSüt’ün başkanı Harrun Çallı hali hazırda bu derneğin başkanıdır; aynı zamanda, USK’nın da başkanı konumundadır.

9.3. Türkiye Süt Üreticileri Merkez Birliği (TSUMB): 7 süt üretici birliğinin bir araya gelmesiyle, 5200 sayılı kanun çerçevesinde 2005 yılında kurulmuştur. Üreticilerin süt desteğinden yararlanmak için  üye olmak  zorunda olduğu 301 il ve ilçe birliğini kapsamaktadır. Birliklere üye 450 bin süt üreticisi bulunmaktadır. Bu kuruluş bünyesinde oluşturulan “Ulusal Süt Kayıt Sistemi” ile süt pazarının yaklaşık yarısı kayıt altına alınmış ve sanayiye arz edilen süt miktarının günü-birlik izlenmesi imkanı yaratılmıştır. Ulusal Süt Kayıt Sistemi’ne kayıtlı 450 bin üretici, 1500 firma, 15 bin soğutma tankı, 20 bin süt toplayıcısı bulunmaktadır.

TSUMB’nin niteliğine ışık tutan bir haber: 02 Nisan 2015 tarihli, Evrensel Gazetesi’nde yer alan  “Çiğ Sütü Sarartanlar Kimler?” başlıklı bir haberde; “USK’nin ortaya çıkardığı maliyette köylüye %20 kazanç çok görülürken, sanayicilerin net %67’lik kazançların sorgulanmadığına” vurgu yapılıyor ve dikkatler Süt Üreticileri Birliğinin yapısına çekiliyor. Haberin ayrıntısını aktarmak TSUMB nasıl bir örgüt olduğunun anlaşılması bakımından önemli olacaktır:

Merkez Birliği Eski Başkanı: “Kolalı içecekler grubunun sözcüsü ve fiili olarak AK Parti Milletvekili iken Üretici Birlikleri Kanun Tasarısı kanunlaşınca seçimle imiş gibi Süt Üreticileri Merkez Birliği yönetim kurulu ve Başkanlığına bakanlık gücü ile getirildi. (…)TSÜMB başkanlığı görevine başladığı anda bir tane sağılır-sağılmaz ineği yoktu. 2010 yılında canlı hayvan ithalatı açılınca kendisi de koyun ithal etmeye başlamıştı. Halbuki çiğ süt üreticileri ithalata karşı idi.”

Merkez Birliği Yeni Başkan): “İneği yok-çiğ süt üretimi yok!”

TSÜMB Yönetim Kurulu Üyesi-1: “Sağım makinesi ticareti ve bir mandıranın ortağı olup peynir üreticisi olduğu ifade ediliyor. İneği yok, çiğ süt üretimi ve satışı da yok. Peynir üreticisi olarak süt alıyor olduğu halde çiğ süt fiyatının artmasını ister mi?”

TSÜMB Yönetim Kurulu  Üyesi-2: “Ulusal Süt Konseyi TSÜMB Temsilcisi. (…) Bir tane bile ineği yok.”

Bu haber verilerinden sermayenin süt sektörü alanında ciddi bir biçimde örgütlendiğini görmek mümkün. Bu durum, gelecekte sermayeden yana gelişmelerin daha çok yaşanacağını göstermektedir. Keza, süreç içinde durumu gittikçe kötüleşecek olan  küçük üreticilerin tepki ve örgütlenme arayışlarının hızlanması da mümkündür.

SONUÇ

Tarım ve gıda sektöründe  süt ve süt ürünleri sermaye için önemli bir kar alanı olarak öne çıkmaktadır. Süt ürünlerinin üretim, pazarlama ve satış sürelerinin kısa olması sermaye devinimini arttırmakta ve bu durum da sermaye karlılığı için bir avantaj sağlamaktadır. Bebeklerden-yaşlılara  her yaş grubu içinde; önemli bir protein, mineral ve vitamin kaynağı olarak tüketilen süt ve süt ürünleri sermaye için önemli bir pazar genişliği sağlamaktadır.

Türkiye’de öne çıkan bir çok firmanın kuruluş tarihleri dikkate alındığında asıl olarak bir çoğunun yeni olmadığını görmekteyiz, fakat yeni olup da desteklerle öne çıkan ve hızla yükselen firmalarda elbette büyükler arasında yer bulmaktadır. Türkiye’de süt sektörünün özellikle 1980’den sonra ivme kazandığı, 1990’lardan sonra gerçekleşen özelleştirme sürecinin sermaye için çok avantajlı bir ortam sağladığı görülmektedir. Birçok firmanın -uzun geçmişe sahip olanlar da dahil- özellikle özelleştirmeler sonrası, uluslararası yeni neo-liberal tarım politikalarıyla sıçrama kaydettiklerini söyleyebiliriz.

Süt sektörü hayvancılığa bağlı yem sektörünü de kapsamaktadır. Yem sektöründe  dikkati çeken unsurlar ise: birincisi; yemin sözleşmeli çiftçilik uygulamasına bağlı olarak büyük süt firmaları  tarafından üretilmesidir.  İkinci olarak; yemin süt firmaları tarafından -sadece kendisi için üretilmeyip- küçük üreticiye de satıldığı, yani bazı süt firmalarının aynı zamanda yem üretimi ve satışına da sahip olmalarıdır.

1990’ların ikinci yarısından başlayarak bütün 2000’li yıllar boyunca sektörde yer alan sermaye grupları arasında yaygın biçimde şirket alım-satım ve ortaklıkların yaşandığını görüyoruz. Bu firmaların bazıları uluslararası alanda üretim ve pazarlama ağına sahip uluslararası tekellerdir. Sektörün büyük firmaları arasında aynı zamanda ciddi bir rekabetin yaşandığını da söyleyebiliriz.

Büyük üreticilerin küçük üreticiyle ekonomik ilişkileri; süt alımı, yem üretimi-satışı ve “sözleşmeli üreticilik” şeklinde olmaktadır. Küçük süt tedarikçilerinin kendi aralarında örgütlenmesi ve pazarlık gücüne kavuşması bir takım yaptırımlarla engellenmektedir. “Okul Sütü” ve “Süt Tozu” desteği, hayvan, yem destekleri vs. devlet desteklemelerinin büyük üreticileri desteklemeye yönelik olduğu, küçükleri ise kayıt-altına almaya odaklandığı görülmektedir.

Türkiye’de çiğ sütün satılması ve işlenme metodunda sanayi dışı-geleneksel yöntemlerin hala güçlü bir yer tuttuğu görülmektedir. Çiğ süt üretiminin kayıt altına alınması, işlenmek üzere sanayiye aktarılması, paketlenip/markalaştırılması ve buradan satış için dolaşıma sokulması yönünde büyük sermaye gruplarının ve devletin yoğun bir çabası söz konusudur. Sermaye bu yönlü bir değişimden büyük bir kâr sağlama hesabı içindedir.

Süt ve süt ürünleri sektöründe yer alan sermaye gruplarının kendi aralarında örgütlendiği görülmektedir. USK aracılığı ile diğer bileşenleri kendi çıkarları doğrultusunda yönetmektedirler. Desteklemeler amacıyla kurulan Birliklerin, üstten kurulduğu, kendi üyelerinden ziyade hükümete ve sanayi sermayesine yakın durdukları gözlenmektedir.

KAYNAKÇA

Oral, N., Tarım ve Gıdada Çokuluslu Şirketlerin Egemenliği, Türkiye’de Tarımın Ekonomi-Politiği 1923-2013, NotaBene yayınları. 2013.

Ulukan, U., Türkiye tarımında yapısal Dönüşüm ve Sözleşmeli Çiftçilik: Bursa Örneği, Sav yayınları, 2009

TÜSİAD, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Rekabet Gücü Temel Bulgular, 2014 Raporu

ITO, 2013, Hayvancılık ve Süt Sektörü Raporu

Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Strateji Geliştirme Başkanlığı, Tarımsal Destekler Bülteni, Sayı:1, Yıl: 2014

Erişimler:

http://www.ulusalsutkonseyi.org.tr/kaynaklar/arastirma_dosyalar/2014_05_22_905419.pdf E.T:9.12.2015

http://www.asuder.org.tr/yayinlar/sut_uretim_ve_tuketiminde_deger_zinciri/uygar-usar.pdf E.T:9.12.2015

http://sektorlernedurumda.blogspot.com.tr/2013/11/sut-ve-sut-urunleri-sektoru.html E.T:10.12.2015

http://www.akgida.com.tr/tr E.T:10.12.2015

http://sutdunyasi.blogcu.com/sut-firmalari/4389685; E.T:14.12.2015

http://www.milliyet.com.tr/-ottan-sofra-ya-entegre-ismodeli/ekonomi/detay/2 065526/default.htm  E.T:13.12.2015

http://www.iso.org.tr/Sitesi/1/content/500-buyuk-liste.html?j=6493030 E.T:01.12.2015

http://www.kobiden.com/sutas-romanya-yatirimiyla-avrupada-ikinci-adimini-atti-20142h.ht E.T:13.12.2015

http://www.fortuneturkey.com/tat-gida-yeni-yatirimlarla-1-milyar-tl-ciro-hedefliyor-15336#popup E. T: 20. 11.2015

http://www.camli.com.tr/tr/sayfa/organik-sut-hayvanciligi-isletmesi-1 E.T:13.12.2015

http://www.danone.com.tr/tr/sirketimiz/danone_turkiye.aspx

http://www.dimes.com.tr/AboutUs.aspx; E.T. 19.12.2015

http://www.eker.com.tr/TR/Corporate/23/Tarihce/; E.T: 20.12.2015

http://www.iso.org.tr/Sites/1/content/500-buyuk-liste.html?=6493030 E.T. 20.12.2015

http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/turkiye/80151/O_mansetin_arkasinda_sut_yatirimi_cikti.html E.T:13.12.2015

http://www.dunyagida.com.tr/haber.php?nid=3060 E.T: 10.12.2015

http://www.myfikirler.or/sözlesmeli-tarim-modeli-tarim-sektorunun-yeni-trendi-oldu.html ,aktaran: ekonomi haberleri, 24/08/2013; E.T. 29.11.2015

http://www.tarimdunyasi.net/?p=4126 E.T: 13.12.2015

http://www.birgun.net/haber-detay/sut-toplama-merkezine-ambargo-61923.htm(E. T:13.12.2015)

http://www.hurriyet.com.tr/devlet-30-milyon-tl-destek-verdi-12-sirket-fazla-sutu-toz-yapacak-11667088 E.T:  13.12.2015

http://www.sutdunyasi.com/haber/146-sutun-tozu-cikti.html E.T: 13.12.2015

http://www.iso.org.tr/Sites/1/content/500-buyuk-liste.html?=6493030; E.T. 20.12.2015

www.milliyet.com.tr, ekonomi haberleri, E.T: 27.05.2015

http://forum.gidagundemi.com/sut-toplayicilari-artik-kayit-altinda-t30020.html

hpp://www.evrensel.net/haber/109363/cig-sutu-satanlar-kimler E.T: 13.12.2015


Sermaye Birikimi ve Hareketi Yönünden: Türkiye’de SÜT Sektörü (1)


Sermaye Birikimi ve Hareketi Yönünden: Türkiye’de SÜT Sektörü (2)


Sermaye Birikimi ve Hareketi Yönünden: Türkiye’de SÜT Sektörü (3)

Yorum Yaz